Amigos da Terra Cooperación ao desenvolvemento

Bahía II Fase

Conservación de recursos mariños costeiros e desenvolvemento do sector pesqueiro artesanal, a través de accións do Plan de Manexo e aumento das capacidades locais de pescadores e comunidades na Bahía da Unión.

Antecedentes:

A área natural da Bahía da Unión sitúase na rexión oriental do Salvador, no Golfo de Fonseca, o cal foi recoñecido no ano 2000 como biosfera única e é obxecto da Proposta Política de Xestión Compartida en Áreas Protexidas pola Comisión Centroamericana de Ambiente e Desenvolvemento, CCAD.

Políticamente divídese en 19 municipios, 5 no Salvador, 9 en Honduras, 5 en Nicaragua, cunha poboación de 715.000 habitantes (SICA 2003). Característica común son os altos índices de pobreza, específicamente para o departamento da Unión estímase que un 48.7% dos fogares son pobres, 28.8% en extrema pobreza (PNUD 2006). O Salvador é o país de maior densidade de poboación en Centroamérica, con 298.3 hab./km2 e unha tasa de crecemento do 2% de media. O índice de migración é de 4.02 migrantes por 1000 persoas e o 52% de familias reciben remesas. A situación desfavorable para a muller na Unión, reflíctese nun índice de xénero de 0.660 e uns ingresos de 1,94-día $contra $5,84-día do home.

A área Natural Protexida da Bahía da Unión e Illas do Golfo está conformada por 3 zonas: Zona da Bahía da Unión, Zona das Illas Zacatillo, Ilca e Martín Pérez, Illas de Meanguera do Golfo e a Illa Pirigallo; o proxecto desenvolverase na Zona da Bahía da Unión, dentro da área de manglares da Bahía da Unión nun Área de 5,858 ha en territorio salvadoreño, propiedade do estado. Esta zona está situada ao norte da cidade da Unión entre os municipios da Unión, Pasaquina, San Afasto e Conchagua e colindando ao oriente coa república de Honduras, co río Guascoran como fronteira natural.

O proxecto desenvólvese no Áreas Protexida e as súas zonas de amortiguamento, onde se reglamenta o alcance das actividades económicas conforme capacidade de carga. Todalas actividades económicas enmarcaranse na lexislación e regulamentación para evitar calquera impacto ambiental negativo. En ningún caso estímase que as actividades económicas promovidas, seguindo un enfoque de sustentabilidade ambiental, superarán as capacidades de rexeneración ou de carga dos ecosistemas locais.

Os ecosistemas presentes albergan unha elevada biodiversidade que afronta unha presión humana elevada, asociada a prácticas económicas e extractivas que non responden á capacidade de amortiguación ou de rexeneración dos ecosistemas naturais. Isto provoca un crecente conflito e desequilibrio entre as demandas da poboación, que segue sumida en condicións de pobreza e pobreza extrema, e entre a preservación e conservación dos recursos naturais de interese nacional e internacional que enfrontan unha progresiva degradación.

En termos xerais, a pesca artesanal no país non é obxecto de axudas, excepto procedentes de Galicia e o Estado Español, investimentos doutros países están máis ben dirixidas a esforzos económicos de maior escala. As axudas relacionadas con medio ambiente na rexión, tanto no Salvador, como en Nicaragua, son maioritariamente xestionadas por Amigos da Terra e executadas polas nosas contrapartes, polo cal manteñen un compoñente sinérxico e de complementariedade forte coas accións expostas.

Identificación da Problemática:

A sobreexplotación do Golfo de Fonseca, vinculado á falta de coñecementos sobre os ciclos e migracións de especies acuáticas e o manexo irresponsable xeneralizado de recursos naturais ameazan a vida do Golfo, e en consecuencia a existencia dos pescadores artesanais. Paralelamente obsérvase a crecente presión humana sobre as áreas protexidas e a destrución progresiva de bosques salgados que preocupa aos habitantes da zona, quen por mor do seu débil auto-organización e marxinación en situación de pobreza non atopan como incidir participativamente para mellorar a situación, a través deste proxecto identificáronse cinco problemas principais sobre as cales preténdese actuar:

I. Marxinación, desprotección, desorganización e baixo nivel de coñecemento profesional dos pescadores artesanais. Discriminación da muller.
Existen 900 pescadores e 300 mariscadores individuais censados. 80% Non contan nin con carné, nin con lanchas rexistradas, o cal convértelles en obxectos de persecución legal. Descoñecen ciclos de vida de especies capturadas, a nova lexislación vixente na materia e que esixe que todo pescador debe contar co seu carné ou técnicas diversificadas de pesca. Non inciden en políticas de pesca ou sustentabilidade ambiental. Non existen ou descoñecen alternativas económicas. O xeito individual de enfrontar problemas dificulta atopar solucións ao sector. A venda do produto realízase en condicións de desvantaxe e ao non concentrar as capturas, estas non se envían máis lonxe polo que o prezo de venda é menor. O produto é manexado sen coidado diminuíndo o seu valor.

II. Descoñecemento da dinámica e hábitat territorial de especies sobreexplotadas e/ou ameazadas de extinción e decisións pendentes sobre o manexo sostible da zona mariño costeira na Bahía da Unión.
Só cóntase con inventarios de especies, pero se descoñece dos seus movementos migratorios, zonas de reprodución, etc. Non se conta cun estudo avaliativo para establecer áreas de cultivo de marisco, zonas protexidas de reprodución. Descoñécese o grao de erradicación de especies inventariados anteriormente.

III. Diminución e despreocupación por bosques salgados e áreas acuáticas na Bahía da Unión e sobre pesca, uso de métodos non sostibles de pesca e explotación non sostible de mariscos xerado por unha falta de conciencia e coñecementos en materia ambiental.
A sobreexplotación dos recursos naturais na zona costeiro-mariña veu intensificándose para enfrontar os efectos da escaseza de fontes de traballo e a pobreza das comunidades costeiras. Baixa conciencia ambiental e a falta de vinculación da poboación coas áreas naturais protexidas e os seus recursos leva a un uso irresponsable destes.

IV. Depredación e tala indiscriminada con fins de lucro de manglares e presión humana allea á zona, na área protexido natural da Bahía da Unión.
Persoas alleas e das propias comunidades extraen mangle con fins de lucro sen control e irrespetando a lexislación vixente. A veda do camarón é irrespetada frecuentemente e impide a súa reprodución, o marisqueo levase a cabo indiscriminadamente. Incendios ameazan durante a época seca e non son detectados a tempo.

V. Manexo disperso do Golfo de Fonseca, esforzos duplicados ou non coordinados e predominio de nacionalismos interesados e litixios históricos entre os gobernos dos países que integren ao Golfo.
Non existe política oficial de integración do Golfo e o CCAD non é institución que poida tomar decisións vinculantes. A necesidade e o interese de chegar a manexos sincronizados en materia de medio ambiente, ecoturismo, pesca é sensible nas poboacións do golfo, a necesidade de sincronizar por exemplo a veda temporal de especies en sobreexplotación é expresa, pero non atopa eco en políticas nacionais. Intercambios e o aproveitamento de sinerxías entre proxectos e actuacións in situ xeran o achegamento e integración desde a sociedade civil.

bahia-salvador_01.jpg

Tanto CODECA, como Amigos da Terra levan máis de tres anos de traballo na zona costeira de Nicaragua e O Salvador, todas as identificacións foron realizadas por persoal técnico de CODECA e AdT durante a execución do proxecto 2005-2006 en capacitacións, asembleas, con representantes de MARN e CENDESPESCA e pescadores nas comunidades da Bahía. Á identificación contribuíron 190 pescadores e directivos de 5 Asociacións Comunitarias de Desenvolvemento das comunidades da Bahía da Unión.

Localización do Proxecto

Dentro da rexión pacífica, seca, volcánica de Centroamérica atópase o Golfo de Fonseca. É un sistema estuarino tropical cuxo centro situase nas coordenadas 13º 10′ latitude norte e 87º 40′ lonxitude oeste. Conta cun estuarino interior (2,015 Km2), manglares e outros ecosistemas (1,100 Km2). O estuario está formado pola Bahía da Unión (144.1 Km2), Bahía de Chismuyo (67.6 Km2), Bahía de San Lorenzo (165.6 Km2), Bahía de Chorotega (379 Km2), corpo central (1076 Km2) e pasaxes entre illas, esteros e costa (182.7 Km2). A súa boca ten unha orientación suroeste – noroeste e unha lonxitude aproximada de 36 Km. Internamente esta integrado por catro bahías, unha pertence ao Salvador, dous a Honduras e unha é compartida por Honduras e Nicaragua, cun área acuática de 3200 Km2 e 261 Km líneales de costa.

Finalidade do Proxecto:

O proxecto enmárcase nas políticas ambientais do ‘Corredor Biolóxico Golfo De Fonseca’ e ‘Plan De Xestión Compartida Para Áreas Naturais Protexidas’ propostas polo CCAD e retomadas para O Salvador polo Departamento Patrimonio Natural do MARN. Paralelamente CENDEPESCA, conciente do impacto ambiental da pesca a gran escala e pesca artesanal, conta con regulamentos e participa nas capacitacións para aumentar a capacidade profesional dos pescadores artesanais, aínda que ambas institucións contan con limitacións na articulación e posta en práctica das disposicións.

bahia-salvador_02.jpg

O enfoque do desenvolvemento sostible do sector de pesca artesanal vinculado a actividades de conservación e protección do medio ambiente minimizarán a depredación dos recursos naturais dispoñibles, mellorarán a súa recuperación e representan un impacto positivo sobre a zona. A visión de integración contribuirá á conservación global do Golfo de Fonseca como corredor biolóxico trinacional.

O enfoque á sustentabilidade ambiental integrado en todas as actividades propostas de accións encamiñadas a diminuír a sobreexplotación dos recursos mariño costeiros a través do estudo de avaliación da biodiversidade. Na formulación e deseño das actividades económicas, tomouse en conta estudar e avaliar as capacidades dos ecosistemas naturais para cargar ou soportar as mesmas. Desta forma, búscase alcanzar bos niveis de produtividade e de forma sostida no tempo, xa que aumentarán a capacidade de recuperación dos bens e servizos ambientais dos sistemas produtivos (auga, fertilidade do chan, produción de leña, regulación de clima, etc.)

bahia-salvador_03_gira-guisquil.jpg

O proxecto contén unha visión integradora da problemática asociada ao medio ambiente e ás demandas das comunidades locais, abordando tres dimensións: social, económica e ambiental. A capacidade de produción dos ecosistemas naturais está sufrindo graves reducións, polo que afecta ás comunidades contiguas, provocando a redución da súa calidade e nivel de vida. Os elevados índices de pobreza e a crecente degradación dos recursos naturais, coa práctica dunha cultura extractiva, provocan unha diminución nas posibilidades de mellorar a calidade de vida das comunidades locais.

Para alcanzar esta meta, a estratexia elixida é profundar no modelo de xestión compartida do patrimonio natural de áreas protexidas do Golfo de Fonseca, incrementando as capacidades locais e creando instrumentos de participación democráticos e equitativos, así como realizando actividades de conservación e protección dos recursos presentes dentro das áreas protexidas. A promoción de modelos comunitarios de explotación sostible e a mellora das percepcións, actitudes e coñecementos da poboación local sobre a área protexida e os bens e servizos que brinda, contribuirán ao mesmo fin. Ademais, prestarase especial atención ao papel da muller na xestión dos recursos, incorporándoa directamente nas actividades económicas sostibles e nos espazos de participación cidadá e toma de decisións.

O proxecto baséase na execución do proxecto “Desenvolvemento de accións de manexo na área Natural Bahía da Unión, Golfo de Fonseca“, financiado pola Xunta de Galicia e executado en 2005-2006 o seu obxectivo principal é pór en práctica e implementar as accións establecidas no Plan de Manexo, presentado para a súa aprobación ao Ministerio de Medio Ambiente e Recursos Naturais MARN recentemente, e aumentar e profundar nas capacidades locais de pescadores artesanais e as súas comunidades.

bahia-salvador_04.jpg

Nesta segunda fase trátase de mellorar a calidade de vida dos poboadores de nove comunidades que habitan na zona de amortiguamiento da Bahía da Unión e viven en gran medida da pesca artesanal e do marisqueo. Á vez pretende protexer e conservar os recursos naturais mariños costeiros que son os medios de vida de pescadores e gran parte da poboación. Para iso organizarase, capacitará e atenderá a pescadores, líderes comunitarios e voluntarios, salientando á vez unha crecente participación da muller. A protección e conservación do medio ambiente preténdese lograr a través da asignación contractual de áreas definidas a 4 comunidades de maior extensión e poboación, mediante accións tendientes a aumentar a conciencia ambiental e de conservación dos recursos na poboación das 9 comunidades, mediante accións específicas de protección e supervisión. Todo iso lógrase cun traballo conxunto e de estreita coordinación co Ministerio do Medio Ambiente e Recursos Naturais (MARN), a Dirección Xeral de Desenvolvemento da Pesca e Acuicultura (CENDEPESCA) e buscando sinerxías con proxectos similares na zona.

Na lóxica da actuación de Amigos dá Terra e os seus contrapartes no Salvador e Nicaragua, este proxecto enmárcase na construción da integración do Golfo de Fonseca desde a poboación máis desprotexida da rexión obxecta do noso traballo, e consecuentemente foi identificado coas nosas contrapartes CODECA e LIDER en ambos os países, coa visión de ir xerando sinerxías complementarias en función da integración do Golfo de Fonseca desde a sociedade civil.

Para alcanzar os obxectivos executaranse 5 compoñentes metodológicas:

1) Aumento da organización e das capacidades dos pescadores e mariscadores mediante capacitación técnica, organización e formación dunha cooperativa de pescadores e marisqueiros xurídicamente legalizado, legalización de medios – lanchas e botes, de pesca, rexistro legal de cada pescador.

2) Avaliación da biodiversidade na Bahía da Unión salientado no estado actual da dinámica de reprodución e a capacidade de carga que permita tomar decisións adecuadas. Os resultados serán amplamente presentados e divulgados entre a poboación local, permitindo incidir de forma participativa nas instancias tomadoras de decisións.

3) Implementación dun programa para a conservación e explotación sostible mediante asignación de zonas de bosque salgado a 4 comunidades, promovendo o cultivo de especies que son de maior valor comercial, organización de comités comunitarios de control e vixiancia, establecemento de zonas de semi-cultivo (viveiros), zonas de produción natural, zonas vedadas, educación para o manexo das zonas asignadas, ordenamento dos tempos e os tipos de pesca e captura, así como uso de apeiros adecuados e promoción da diversificación nas capturas.

4) Desenvolvemento dun programa de vixiancia e control na Bahía da Unión, operando as rutas de vixiancia establecidas nos puntos de control e en zonas críticas onde se atopa o hábitat das especies ameazadas e en perigo de extinción, presenza permanente, establecendo comunicación permanente coas autoridades competentes.

5) Fortalecemento da integración do Golfo de Fonseca a través da procura activa de sinerxías entre proxectos en execución, sociedade civil e autoridades locais no posible. Prevese a articulación de accións de manexo entre as co-manexadoras das Áreas Protexidas do Golfo de Fonseca, a unificación de criterios e prácticas por exemplo nun só manual de guardarecursos, intercambio de experiencias no manexo dos bosques salgados e a participación de autoridades e a sociedade civil organizada de Honduras, Nicaragua e O Salvador.

bahia-salvador_05_el-salamo.jpg

O proxecto actúa directamente sobre un sector vulnerable, marxinado e excluído como o representan os pescadores pobres do Golfo de Fonseca e o conxunto de comunidades da Bahía. Ofrécelles por unha banda dotarlles dun gremio legal e con suficiente forza para incidir en decisións a través deste instrumento de participación cidadá democrática, pero tamén fortalecerse profesionalmente como pescadores ou marisqueiros, cun manexo sostible e diversificado das áreas de bosque salgado e mariñas, que se lles asignou ás súas comunidades e permítelles cultivar algunhas especies, explotar algunhas outras, diversificar a captación e permitir a reprodución en áreas protexidas.

Ademais iniciarase a dotación de instrumentos de mellora do produto mediante prácticas adecuadas, establecemento dun centro de provisión e manexo do produto de forma progresiva. Trátase xa que logo a xuntar dous sectores a primeira vista antagónicos, pescadores e marisqueiros e a protección e mellora da calidade do medio ambiente, pero que están íntimamente ligados polo seu interese común: Lograr a sustentabilidade. Non é ata hai pouco, que a pesca artesanal foi obxecto de desenvolvemento sostible e as políticas do estado cara a este sector son incipientes.

O organismo reitor para o sector é a Dirección Xeral de Desenvolvemento da Pesca e Acuicultura (CENDEPESCA, anteriormente Centro Nacional De Pesca), adscrita ao Ministerio de Agricultura e Gandería, MAG. Esta institución autoriza e certifica pescadores e medios de pesca, propón vedas, apeiros permisibles e capacita ao sector. Participará directamente nas actividades de capacitación e legalización.

Para o manexo do medio ambiente, e en particular áreas naturais protexidas, o ente reitor é o MARN, e especialmente o seu departamento Patrimonio Natural, o cal autorizará e legalizará o co-manexo por parte das comunidades, autoriza e supervisa Plans de Manexo e participará nas capacitacións de guardarecursos e poboación en xeral.

bahia-salvador_06_cap-guardas.jpg

As comunidades están representadas por Asociacións de Desenvolvemento Comunal, ADESCO, inscritas en cada alcaldía do seu municipio, e establecen deste xeito o vínculo entre comunidade e municipalidade, á vez son contraparte legal para o co-manexo de áreas naturais e instrumento de participación cidadá.

Fortalecerase ás mulleres, xa que no gremio de pescadores promóvese a incorporación de mulleres, tradicionalmente preocupados pola preparación e a venda do produto. Un estudo de mercado en función de promover a venda directa sen intermediarios de produtos mellorados mellorará a súa situación económica e revalorará o seu traballo. De igual forma, xestiónase a incorporación de mulleres en directivas comunitarias e na protección de manglares como guardarecursos. A igualdade de xénero é política de estado, pero non tivo o impacto desexado aínda en áreas rurais e deberá promoverse de forma continua involucrando ambos os sexos. Aplicaranse as normas e reivindicacións establecidas na Guía De Xénero elaborado por AECI e o plan específico para A Unión, de cuxa formulación CODECA formaba parte.

Capacitacións tanto a voluntarios, como a líderes e a achega á autoorganización comunitaria coadiuvarán a mellorar o concepto cultural da conservación do medio ambiente, do seu manexo sostible e concienciación sobre os valores de servizos ambientais.

Beneficiarios:

O proxecto beneficiará de forma directa a 855 persoas, 264 destas mulleres, representando o 31% de beneficiarios. E indirectamente 17,000 das cales un 51% son mulleres.

Documento: proxecto Bahía Fase II [PDF]